انواع قالب های شعری + توضیح
قالب هاي شعر
شعر، هنري است مخيل كه همراه با تخيل صورت مي پذيرد. الگوي شعر فارسي بعد از اسلام، شكل عربي بود و در شعر عربي هم تنها قالب مورد توجه قالب قصيده بود اما در طول تاريخ قالبهاي متعددي در شعر فارسي به وجود آمد كه آنها را برمي شماريم:
1- قالب هاي كلاسيك 2- قالب هاي معاصر
قالب هاي كلاسيك خود شامل 12 مورد مي باشد كه عبارتند از:
1- قصيده 2- قطعه 3- غزل 4- مسمط
5- ترجيع بند 6- تركيب بند 7- مثنوي 8- رباعي
9- دوبيتي 10- فرد 11- مستزاد 12- چهارپاره
بعد از اين نوع قالبها، قالب معاصر بر روي كارآمد كه عبارت بودند از:
1- شعر نو (نيمايي) 2- شعر سپيد 3- شعر آزاد
حال به بررسي هر كدام از اين موارد مي پردازيم:
1- قصيده
نخستين قالب شعر فارسي ، قصيده بود . این
قالب که شبیه غزل میباشد ، فقط از لحاظ تعداد ابیات با غزل متفاوت است . در واقع
شعری که قافیة بیت اول با قافیههای مصراعهای زوج هماهنگی داشته باشد و بیش از
بیست بیت نیز باشد و حاوی مضامین داستانی نیز باشد ، قصیده اطلاق میگردد . از بطن
قصیده ، پنج قالب دیگر هم درآمد که عبارت بودند از : قطعه ، غزل ، مسمّط ، ترجیعبند
و ترکیببند که در ذیل به توضیح آنها میپردازیم .از
ميان قصيدهسرايان
ميتوان
به انوري و ابن يمين اشاره داشت
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
نمونة شعر :
رحم کن، رحم بر آن قوم که نبود شب و روز در مصیبتشان جز نوحهگری کار دگر
رحم کن، رحم بر آن قوم کــه جوینـد جوین از پـس آن که نخــوردی از نـاز شکر
رحم کن، رحم بـر آنهــا کـه نیـابنــد نمــد از پس آن که ز اطلسشان بودی بستر ...
هست ایران به مثل شوره تو ابری وندر ابر هم برافشاند بر سوژه چو باغ مطّـر ؟ ...
(ابن یمین
2-
قطعه
این نوع شعر که حداقل از چهار بیت تشکیل شده است نوعی از
قصيده است و بيشتر براي تقاضا ، حكمـت
و نظاير آن بكار ميرود
كـه باز هم در اين قالب انوري
و ابن يمين گوي سبقت را دزديدهاند .
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
نمونة شعر :
آگاه نیست آدمـی از گشت روزگار شادان همی نشیند و غافل همی رود
دلبستــة هواست گزینـد ره هوی تن بنـدة دل آمــد و با دل همی رود
گر باطلی ببیند گوید که هست حق حقــی که رفت گویـد باطل همی رود
ماند بر آن که باشد بر کشتیِ روان پندارد اوست ساکن و ساحل همی رود
(مسعود سعد سلمان)
3- غزل
غزل تكامل يافته و مستقل شده تغزّل
و تشبيه به آغاز قصايد است .
سنايي و پس
از او انوري در استقلال غزل نقش مهّمي ايفا كردهاند و پس از آنان خاقاني و
نظامي غزلهاي زيبايي سرودهاند
و با ظهور عطار و اندكي بعد از او سعدي ، مولوي و فخرالدين
عراقي ،
غزل به اوج خود رسيد و يكي از مهمترين قالبهاي شعر به شمار آمد و اين وضعيت تا به امروز
نيز ادامه دارد .
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
نمونة شعر :
ای دل ! چــه اندیشیــدهای در عــذر آن تقصیرهـا ؟
زان ســوی او چندیـن وفا زین سوی تو چندین جفا
زانسوی او، چندین کرم، زین سو خلاف و بیش و کم
زان سوی او ، چندان نعـم ، زینسـوی تو چندین خطا
زین سوی تو چندیـن حسـد ، چندیـن خلاف و ظنّ بد
زان سوی او چندان کشش ، چندان چشش ، چندان عطا ....
از جرم ترســان میشـوی ، وز چاره پرسان میشوی
آن لحظـه ترساننــده را بـا خــود نمیبینــی چــرا ؟ ...
( غزلیات شمس تبریزی)
4- مسمط
این قالب که شیوة قرار گرفتن قافیهها در آن به گونة ذیل میباشد
، قالبی است که ابتدای آن را به منوچهري نسبت ميدهند ؛ اما اين نظر دقيق و منطقي
نيست و قطعاً
قبل از منوچهري سرودن مسمّط
متداول بوده و به حدّي
از كمال هم رسيده است و منوچهري توانسته بود آن مسمّطهاي زيبا را بسرايد . از
ميان سرايندگان اين قالب ميتوانيم
به
رودكي و قاآني اشاره نماييم .
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ
ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ
ــــــــــــ
نمونة شعر :
شبگیر ز گل فاختگان بانگ برآرند گویی که سحرگاه همی خواب گزارند
ماه سه شبه از بر گردن بنگارنــد از غالیه بیآن که همـی غالیـه دارند
صــد بـار به روزی در پرها بشمـارند
چون نیم دبیری که غلط کرده به اشمار( منوچهری)
5-
ترجيع
بند
از بين ترجيعبندهاي
ايراني و سرايندگان آنها هاتف اصفهاني از همه مهّمتر و بهتر بود . دورة هاتف دورة تغزّل شعر بود حتي خود هاتف هم
از بين كتاب كوچكي كه بيرون است دو غزل زيبا دارد ولي انصافاً ترجيعبندهاي زيبايي دارد . از ديگر شعراي ترجيعبند میتوانیم به
سنايي اشاره
نماییم .
(1)
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ
ــــــــــــ
(2)
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ
ــــــــــــ
نمونة شعر :
(1)
ای فـدای تـو هم دل و هم جــان وی نثار رهت هـم این و هـم آن
دل فـدای تو ، چــون تویی دلبر جان نثار تو ، چون تویی جانـان
دل رهـانـدن ز دست تو مشکـل جـان فشانـدن به پـای تو آسان ...
این سخــن میشنیـدم از اعضا همـه حتـی الوریـد و الشـریان
که یکی هست و هیـچ نیست جـز او
وحـــده لا الــه الاّ هـــو
(2)
از تو ای دوست نگسلم پیوند ور به تیغـم بُرند بنـد از بنـد
الحق ارزان بود ز ما صـد جان وز دهـان تـو نیـم شکّـرخنـد
ای پـدر پنـد کـم ده از عشقـم که نخواهد شد اهل این فرزند ...
ما در این گفتگـو که از یـک سو شد ز ناقوساین ترانـه بلنــد
که یکی هست و هیچ نیست جز او
وحـــده لا الــه الاّ هـــو
(هاتف اصفهانی)
6-
تركيب
بند
منظور از تركيب بند آن است كه بيت برگردان تغيير مي كند كه از بين تركيب بندها هم
اشعار جمال الدين اصفهاني بسيار زيبا هستند و همچنين از زيباترين تركيب بندها مي
توان به اشعار وحشي بافقي اشاره كرد.
7- مثنوي
قالب مثنوي به وسيله ايراني ها به وجود آمده است و قالبي است كه براي بيان مطالب
مفصل مناسب بوده و از زمانهاي قديم جزو قالب هاي شعري بوده، در واقع بعد از قصيده
اين قالب است. مثلا به نظم درآوردن كليله و دمنه از رودكي و عنصري و ابوشكور بلخي
در كتاب آفرين نامه و ... از نمونه هاي آثار مثنوي است.
بسياري از شاهكارهاي ادبي در قالب مثنوي سروده شده اند مثل مثنوي مولوي، آثار
نظامي، بوستان سعدي، بيشتر آثار سنايي مثل حديقه الاسرار، ويس و رامين، فخرالدين
اسعد گرگاني و ...
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
نمونة شعر :
ای خــدای پاک بیانبـاز و یـار دست گیـر و جــرم ما را درگـذار
یاد ده مــا را سخنهـای رقیــق که تو را رحم آورد ، آن ای رفیق !
هم دعــا از تـو اجابت هم ز تو ایمـنـی از تـو مهابـت هـم ز تـو
گر خطا گفتیم ، اصلاحش تو کن مصلحـی تو ، ای تو سلطان سخن
کیمیــا داری که تبدیلـش کنـی گر چه جوی خون بود نیلـش کنی
اینچنین میناگریها کار توست این چنین اکسیرها زاسرار توست
آب را و خـاک را بــر هـم زدی ز آب و گــل نقــش تــن آدم زدی (مولوی)
8- رباعي
برخي معتقدند اين قالب شايد از شرق ايران الهام گرفته باشد مثل ترك ايران كه به آن
باياتي مي گويند و يا هايكو كه شبيه به رباعي ماست. رباعي را به 24 گونه تقسيم مي
كنند مثلا قطران مروزي اين 24 بحر را تنظيم كرده است ولي در حال حاضر مي گوييم وزن
رباعي لا حول ولا قوه الا بالله مي باشد. رباعي قالبي كوتاه است براي بيان مطالب
مفصل است كه به صورت مختصر بكار مي رود. اغلب شعرا، رباعي سروده اند كه سرآمد همه
آنها خيام مي باشد.
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
نمونة شعر :
آورد به اضطرابـم اول به وجود جز حیرتم از حیات چیـزی نفـزود
رفتیم به اکراه و ندانیم چه بود ؟ زین آمدن و بودن و رفتن ، مقصود
(خیام)
9- دوبيتي
همان شعرهاي محلي است كه فهلويات هم ناميده مي شود و تفاوت آن با رباعي در وزن آن
است كه وزن آن مفاعيلن مفاعيلن فعولن مي باشد كه از مهمترين شعرايي كه در اين قالب
شعر سروده اند مي توان به باباطاهر اشاره نمود.
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
نمونة شعر :
هر ذات که در تصرّف دوران است انـدر طلب نور یقین حیران است
هر ذره که در سطح هوا گردان است سرگشتة این وادی بیپایان است
(عطار)
10- فرد
نام ديگرش مفرد است كه به آن تك بيت هايي كه در ميان نژ مي آورند مي گويند مثل
گلستان. ولي بهتر است اين قالب را جدا نكنيم و جزو قطعه كوتاه يك بيتي از آن نام
ببريم.
11- مستزاد
قالب مستقلي نيست و عبارت است از اينكه شاعر قسمتي از غزل يا قصيده را مي گيرد و
توضيح اندكي درباره آن مي آورد. در ديوان مسعود سعد مستزاد وجود دارد كه تاريخچه
دقيق پيدايش آن معلوم نيست. اما در قالب مستزاد، شعرهايي هم گفته شده كه بيشتر در
دوره مشروطه بوده است. برخي معتقدند الهام بخش شعر نيمايي از همين قالب مي باشد.
برخي مستزاد را به ابن حسام هروي شاعر قرن 8 نسبت داده اند ولي همانطور كه
همه مي دانيم مستزاد از قرن 5 و 6 شروع شده است پس اين نكته دقيق و ظريف جاي تعمق
دارد.
ـــــــــــــــــــــــ ــــــــ
ـــــــــــــــــــــــ ــــــــ
ـــــــــــــــــــــــ ــــــــ
ـــــــــــــــــــــــ ــــــــ
نمونة شعر :
دو سینــه پـی گـلاب مـیگـردیــدم در طرف چمـن
پـژمــرده گـلـی میـان گلـهـا دیـدم افسرده چو من
گفتم که چه کردی که چنین میسوزی ای یـار عزیــز !
گفتـا کـه دمـی در ایـن چمـن خندیدم پس وای به من
12- چهارپاره
دو بيتي هاي به هم پيوسته هستند كه در عصر جديد متداول شد و مدتي توجه ها را به
خود جلب كرد البته مقصود از دوبيتي در قالب چهارپاره اين است كه وزن چهارپاره هم
مفاعيلن مفاعيلن فعولن مي باشد. كساني مثل فريدون توللي و دكتر مهدي
حميدي چهارپاره هاي زيبايي سروده اند.
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
ــــــــــــ ــــــــــــ
نمونة شعر :
از بـرون آمــد صـدای باغبــان گفت : کو ارباب ؟ ـ کارش داشتم
از درون گفتم که : این جایم ، بگو گفت : هرجـا هرچـه بایـد کاشتم
گفتـم : آخـر بـود در گلهـای تـو ناز دلخواهـی که گفتـم ، داشتی ؟
گفت : در وا کن ، بیا بیرون ، ببین هرگز این گلها که کِشتم ، کاشتی ؟ ...
لحظـهای بر هر گلـی کـردم نگاه زیر لـب گفتم که : پس آن ناز کو ؟
باغبـان بـر شاخـهای انگشـت زد یعنی این ناز است ! چشم باز کو ؟
گفتم : این را دیده بودم پیش از این این کجا نازست؟ این ناز شماست
خشمگین شـد ، گفـت: جـز این ناز نیست یا اگر باشـد به شیـراز شمـاست ! ...
باغبان گر این سخـن بیطعنـه گفت راستـی را چشـم جانـش باز بود
کـان گـل نـازی که دلخـواه من است یک گـل نازسـت و در شیـراز بود
(دکتر مهدی حمیدی)
مي توان در اين قسمت به سه نمونه اشاره داشت كه در ذيل به توضيح مختصري از آنها پرداخته مي شود:
1- شعر نو
اين قالب شعر نيمايي هم گفته مي شود كه از پيشگامان اين قالب مي توان نيما
يوشيج، سهراب سپهري و اخوان ثالث به اشاره نمود.
نمونة شعر :
به پایان رسیدیم ، اما نکردیم آغاز
فرو ریخت پرها ، نکردیم پرواز
ببخشای بر من ، ای روشنِ عشق بر ما ببخشای !
ببخشای ، اگر صبح را ما به مهمانیِ کوچه دعوت نکردیم
ببخشای ، اگر روی پیراهن ما نشان عبور سحر نیست ؛
ببخشای ما را اگر از حضور فلق روی فرق صنوبر خبر نیست .
نسیمی گیاه سحرگاه را در کمندی فکنده است و تا دشتِ
بیداریش میکشاند .
و ما کمتر از آن نسیمیم ،
در آن سوی دیوار بیمیم
ببخشای ای روشن عشق بر ما ، ببخشای !
به پایان رسیدیم اما نکردیم آغاز ؛
فرو ریخت پرها ، نکردیم پرواز .
(دکتر شفیعی کدکنی)
2-
شعر
سپيد
شعري است كه در آن قافيه و رديف معنا ندارد و فقط حس شعر و تخيل در خواننده ايجاد
مي كند كه از پيشگامان اين نوع قالب مرحوم احمد شاملو و يدالله رويايي
بودند.
نمونة شعر :
با من بمان ای تو خوب ، ای یگانه
برخیز ، برخیز ، برخیز !
با من بیا ای تو از خود گریزان .
من بیتو گم میکنم راه خانه ، ...
هشدار ای سایه ، ره تیره گم شد .
(اخوان ثالث)
3- شعر آزاد
شعري است كه شايد بشود آن را همانند
نثر قرن 7-5 دانست ؛ چرا كه وزن هم ندارد و گاهي شايد بشود از آن
حس خيال در خواننده القاء نمود . از
جمله شعرای معروف این سبک میتوان به هوشنگ ابتهاج (سایه) اشاره
نمود .
نمونة شعر :
بسترم ،
صدف خالی یک تنهایی است .
و تو چون مروارید ،
گردن آویز کسان دگری .